Dünya Folklorunda Yeryüzü

Çeşitli halkların masallarında, mitolojilerinde yeryüzü hakkında düşünülenler ilginçtir. Dünyanın ayrı kıtalarının birbirinden uzak memleketlerinde gördüğümüz yeryüzü ile ilgili motiflerin birbirine benzerliği daha da ilginç... Bu yazıda yer kültüründen genel çizgiler çizip "yer" ile ilgili motiflerden örnekler vereceğim.

Yere «toprak ana», veya «toprak tanrıçası» şeklinde tapma dün yanın hemen her yerinde görülen yaygın bir ibadet olup bu ibadetin çeşitli şekillerde kalıntılarına günümüzde bile rastlanır. Köylerimizde halkımızın toprağa «toprak ana» demesi, ürününü ondan almasının yanında toprağa karşı bir çeşit dinsel duygu beslediğinden olsa gerek. Esasında «yer»e «toprak ana» denmesi ülkemize has bir özellik değildir. Evrensel olarak toprak dişidir ve meyvaların annesi şeklinde düşünülür. Bu noktada «tanrıça toprak ana-tanrı gök baba» miti başlar. «Yer», güzel tanrıça, ölüler dünyasına hükmeder. Kuzey Amerika kızıl derilileri, Batı Afrika halkları ve Moğol ianışlarına göre ölünün yere gömülmesi (tohumun toprağa gömülmesi gibi) bir çeşit ziraattır. Çünkü ölenin ruhu yeniden bir kadın vücuduna girip tekrar dünyaya gelebilir. «Yer» her zaman iyi tanrı sembolü değildir. Bazan da ölü ruhların içinde yaşadığı karanlık bir dünyanın kötü ve iğrenç tanrısı rolündedir. Türkçe’de «toprağı bol olsun», «mezarına nur yağsın» gibi dilekler ile ölüm sonrası toprak altı hayatın «iyi», «karanlık, akrepli, yılanlı mezar» motifi ile de aynı hayatın «kötü», çekilmez iki yanı olduğu anlatılır. Orta Asya kavimlerinin, bilhassa Turani stoktan halkların dağa, vadiye, tepeye, ırmağa tapması toprağın «analık» motifi ile yakın ilişkilidir kanaatmdayım. Frigyalılardaki tanrının sonbaharın ölmesi, ilkbaharın toprağın canlanmasıyla dirilmesi Anadolu dininin toprakla sıkısıkıya ilişkisini gösterir. Toprak tanrıçası görüşü, Eski Yunanlılar ve Eski Mısırlılarda da vardı.

Eski Çin kültürünün bir parçası olarak, imparator beş toprak kümesinin önünde secde ederdi. Bu çeşit ibadetin yeryüzü şekliyle ilişiği vardı. Her küme bir yönü temsil ederdi (dört yön ile merkez). Yerin şekli ve meydana gelmesi üzerinde dünya halklarının düşündüklerini kısa kısa motifleriyle sıralıyalım:

- Başlangıçta her şey su ile kaplı (İrlanda mitolojisi, Fin-Kalevela-Mısır, Babil, İbrani, Budist Mitolojisi, Hindistan, Polenezya, İndonezya),

— Yeryüzü «iptidai ilk varlık su»yun altından yüzeye getirildi (Hindistan),

— Toprak başlangıçta suyun derinliklerindedir. Tanrı toprağı dışarıya çıkarmak için hayvanları suyun altına gönderir. Gidenlerin çoğu boğulup dönemez; en son gönderilen bir hayvan (çoğunlukla mis sıçanı (nihayet ağzında biraz toprakla döner, bu «biraz toprak» tan yeryüzü teşekkül eder. (Kaliforniya Kızıl Derilileri, Hindistan, Sibirya),

— Toprak, denizin dibinde bir yumurtadır başlangıçta, Yumurtayı bir kuş çıkarır suyun yüzüne ve yeryüzü meydana gelir (Borneo),

— Yeryüzü suyun yüzünde kırılan bir yumurtadan meydana gelir (Hindistan)

— Toprağın altı hep sudur (Hindistan),

— Yeryüzü su üstünde yüzen bir adadır (Doğu Anadolu, Amerika Kızıl Derilileri, Batı Afrika),

— Toprak suyun kurumasıyla oluştu (Hindistan),

— Yeryüzü su yüzündeki bir çöpten (Hindistan), bir taştan (Borneo), kum tanelerinden (Hindistan), su yüzünde çürüyen bir maddeden (Moğol, Japon, Sibirya), su içinde büyüyen bir ağaçtan (Sibirya), su içine atılan ateşin çıkardığı buhardan (Sibirya), suyla karışan tütün tohumlarından (Kızıl Derililer), tanrının tahtı altındaki kardan (îbraniler), tanrının tırnağı ile ezdiği kurtçuktan (Hindistan), yumuşak ilkel maddenin güneşle ve rüzgârla sertleşmesinden (Hindistan) meydana geldi.

— Yeryüzü tanrı oğlunun vücudundan (Hindistan, Sibirya), devlerin vücudundan (Hindistan), ilk karı-kocanın ilk erkek ve kız çocuklarının vücudundan (Hindistan), öldürülen küçük çocuğun vücudundan (Hindistan), intihar eden tanrının vücudundan, ölülerin kan ve kemiklerinden , Ademin vücudundan (îbraniler), güneye doğru sulara yuvarlanan ve gezgin Koto tanrısının dizginleriyle bugünkü şekliyle duran koca boynuzlu bir hayvandan (Kaliforniya Koto Kızıl Derilileri), suyun altından yükselen bir balığın sırtından (Hindistan), teşekkül etti. Balığın sırtı bıçaklarla kesilerek dağlar ve vadiler meydana geldi.

— Yeryüzü bir adamın sırtında (Hindistan, Yunan), ayakta duran tanrıçanın başında (Hindistan), ihtiyar bir kadının sırtında (Hindistan) bir direğin tepesinde (Direğin ihtiyar bekçisi kızınca direği sallarmış, deprem de budur). Bir devin sırtında (Dev teprendikçe deprem...), bir kaplumbağanın sırtında (Hindistan, Amerika Kızıl Derililer), balığın sırtında (Sibirya, Türkiye, İran), kurbağanın sırtında (Sibirya), balığın sırtında duran bir öküzün boynuzlarında (Hindistan, Orta Doğu ülkeleri), (öküzün yeri bir boynuzundan diğer boynuzuna alması ile deprem olur), filin sırtında (Hindistan), kobranın başında (Hindistan), tanrının kolu üzerinde (İbraniler) durur. Ayrıca İrlandalIlar, Çinliler, Yunanlılar, Hintliler yerin sütunları üzerinde yer aldığına inanırlar. Hintlilere göre dört yer sütunu iki tanrı tarafından annelerinin saçlarıyla kımıldanamıyacak kadar sıkı bağlanmıştır. Bazan dört sütun yerini dört ip alır. Bu iplerle yer göğe bağlıdır. Orta Doğu ülkelerinde yerin Kaf Dağ’ından çengellerle göğe asılı olduğuna inanılır.

— Yeryüzü kare (İrlanda mitolojisi, Sibirya, Çin), tekerlek (Yunan, Sibirya, Hindistan) şeklindedir. Çark şeklindedir, döner (Çark-û Felek) (Doğu Anadolu). Etrafını yedi deniz çevirir (Hindistan), üstünde ve altında büyük bulutlar vardır. (Hindistan), etrafını bir yılan sarar (Hindistan), ortasında Mekke vardır (Doğu Anadolu), ortasında bir kuyu vardır, kuyudan on bir nehir çıkar (Keldaniler), ortasında hayatın ve kaderin ağacı var (Alman, Arap, Mısır), Cennet Irmağının kaynağı dünya ağacının kökünden çıkar (Alman), Cennetten dört ırmak yeryüzüne doğar (Doğu Anadolu), bu dört ırmağın Dicle, Fırat, Seyhun, Ceyhun olduğuna inanılır.

— Yeryüzünde her şey (dağlar, vadiler, nehirler) başlangıçta bugünün tersiydi, tanrının devleri yeryüzünün ağır noktalarına dağ, hafif noktalarına vadiler yerleştirerek dengeyi temin ederler (Hindistan), yerin altında su dolu iki koca bakır kazan ateş üzerinde kaynar, bu yüzden yeryüzü yağmurlu ve ıslak olur (Hindistan, Kızıl Derililer, Afganistan), tanrının dev hizmetçileri toprağın kayacağı yerlere ağaçlar serpiştirip kaymanın önüne geçerler (Çinliler).

— Dünya sonunda yeryüzü dümdüz olur, dağlar, vadiler ortadan kalkar (Doğu Anadolu), dünya sonunda yeryüzü denizin içine batar, garkolur (ibraniler).