Folklor Araştırması Meselesi

Folklor herşeyden önce araştırma gerektiren bir konudur. Folklor âşıkı genç arkadaşlarıma tecrübeli bir ağabeyleri olarak bu kez, bu konuya değinmek istiyorum. Folklor araştırma, derleme ve yayınlamalarda en önemli noktanın disiplin ve metod olduğunu unutmamalıdır.

Folklor çalışmalarında bir araştırmaya geçilmeden önce, derlemeye geçmek ne kadar hatalı ise, derleme çalışmalarını bitirmeden ve mukayeseli çalışmalardan sonuç alınmadan yayma geçmek de bu kadar hatalıdır. Araştırma çalışması, derlemelerin hazırlanması demektir.

Folklorunun araştırılması gereken yerlerin çok iyi tanınması ile işe başlamak gerekir. Bölge haritaları, folklor kaynaklarının cetvelleri yerlerinde tesbit ve işaret edilerek, o yerin derlemeye hazır duruma gelmesi sağlandıktan sonra derleme çalışmalarına geçmek, ancak iyi ve verimli sonuçların alınması bakımından usule ait (1) numaralı iş sayılır. Derleme çalışmaları (1) numaralı işi tamamlıyan ve son derece dikkat ile titizlik isteyen bir iştir.

Bir kere, folklorcu genel kültürle beslenmiş, yapacağı işin meslek ihtisasını yapmış, halkın psikolojisini bilen, sabırlı, cesur, dayanıklı, bilgili, özellikle köy yaşantısına ve âdetlerine kolayca yanaşmasını bilen bir kimse olacaktır. İp ucu bulmakta (sürat-i intikal) ve küçük bir şeyden büyük şeyler çıkarmakta çabuk anlayış ve sezişe sahip olmak, küçük fırsatlardan faydalanmak, din inanışlarına saygı göstermek, ırz ve namus kollamak, kibir ve gurur duygusu uyandırmamak, doğruluk, güven ve itimat aşılamak gibi, tabiat ve ahlâka ait meziyet ve davranışlar bir folklorcu için son derece lüzumlu şeylerdir.

Şekle ait zorunluklardan en önemlisi, alınacak folklor malzemesinin aynen ağızdan çıktığı gibi ve görüldüğü gibi hiçbir özentiye düzeltmelere girişmeden tesbit edilmesidir.

Zihnindeki folklor ürünlerini veren kimse, çok nazlı, duygulu ve çekingen olur. Bazıları kolay kolay vermek istemiyeceği gibi, işine karışmayı ve itiraz etmeyi, bilgisine ve şahsına saygısızlık sayar. Zihnindeki malzemeyi kendisine aktarılmış olduğu gibi verenlerin çoğu son derece şovendir:

— Ne yazdın? Hele oku efendi, diye söylediklerinin doğruca ve olduğu gibi yazılıp yazılmadığını kontrol ederler.

Folklor kaynağı köylerdir. Bir köyde folklor hâzinesi (ben bunlara folklor babası, ya da anası diyorum) sayılan yaşlıları konuştururken, bunları mümkün olduğu kadar bir arada bulundurmak faydalıdır. Birinin kaçırdığını öteki tamamlar, hattâ: hele şurası böyle miydi? Diye birbirine soranlara rastlanmıştır. Mukayeseli ve kontrollü incelemeler yapmanın, katma ve uydurmaları ayırdetmenin bir tedbiri sayılır. En yaşlısı dahi olsa verdiği bilgi ve malzemenin kimden ve nereden alındığını, kimden öğrendiğini ya da duyduğunu sormak, doğuş yerleri (menseler) ve ilişkiler meselesi bakımından az çok bir sonuca ulaştırıcı tedbirlerdir.

Manevi bilgiler dünyası olan folklorun bütün kadroları üzerinde yapılacak araştırma ve derlemelerin yukarda kısaca değindiğim şekil ve usul disiplinine ait noktalarına uymayan folklorcu ne kadar malzeme toplarsa toplasın güvene değer bir sonuç vermiş olmaz.

Folklor; zihin, düşünce, bilgi, zevk, duygu, terbiye ve ahlâk gibi içsel tepki ve davranışların incelenmesi gibi önemli psikolojik çalışmaların kaynak merkezlerinden olduğu cihetle, ne kadar, çetin, sorumluluğu derin bir konu niteliği taşıdığı açıkça görülür. Bir maddi folklor konusu olan Etnografya, gözgöre halk faaliyetlerini ve malzemesini araştıran bir konu olduğu için, düşünceden doğan manevi folklor ürünlerinin araştırması kadar belki de önemli sayılmaz. Bununla beraber, yukarda önemle belirttiğimiz disipline ve usule ait noktalar hiçbir vakit ihmal edilmemelidir.

Bir evin yapısını, eşyasını, müstemîlâtını, alet ve edavatım, insanların giydiği eşya, kullandıkları öteberiyi, şekil ve cisim üzerine görgüye dayanarak inceleyen Etnografyamın, evde yaşayan insanların bütün hallerini ve davranışlarım, fikrî hayatlarını inceleyen folklor kadar önemli olduğu da unutulmamalıdır.

Yukardan beri belirtmeğe çalıştığım hususlar bir noktada özetlenebilir.

Folklor, bir milletin yaşayan millî kültür varlığıdır Esaslı araştırmaları gerektiren bir konudur. Sağlam ve güvenilir çalışmaların gerçekleşmesinde, bilgi, disiplin, metod, usul gibi şekle ve esasa ait noktalar araştırma plânının özünü kapsar.

Önemli bir nokta da, folklorun sadece türkülerden ibaret sayılan dar görüşle izah edilmesidir ki, bu çok yanlıştır.

Folklor; (dolayısıyla ve maddi görüşüyle de) yazma oyasından türküye varıncaya kadar, içinde hukuk, sağlıkla ilgili konuları -halk tababeti- edebiyatı, musikisi, çeşitli zenaatlarla ilgili fonksiyonları ile geniş bir bilim ve kültür kuruludur. Türküler, folklorun ancak bir koludur. Bütün bunlar folklorcunun da vasıflarını belirten önemli noktalardır.